بررسی معماری اسلامی مساجد

بررسی معماری اسلامی مساجد
بررسی معماری اسلامی مساجد
110,000 ریال 
تخفیف 15 تا 30 درصدی برای همکاران، کافی نت ها و مشتریان ویژه _____________________________  
وضعيت موجودي: موجود است
تعداد:  
افزودن به ليست مقايسه | افزودن به محصولات مورد علاقه

تعداد صفحات : 107 صفحه _ فرمت WORD _ دانلود مطالب بلافاصله پس از پرداخت آنلاین

فهرست مطالب
عناوين:

-مقدمه
-مسجد و مدرسه شهيد مطهري ( سپهسالار)
-مسجد (شاه‌ سابق) امام خميني تهران
-مسجد جامع (عتيق) تهران
-منابع و مأخذ
مساجد

 

پيش گفتار 1
    در ميان اندامهاي درون شهري هر شهر و روستا، نيايشگاه هميشه جاي ويژه خود را داشته و دارد و از اندامهاي ديگر نمايان تر و چشمگيرتر است و از اينروست كه همه جا در دل آبادي جاي گرفته است.(1)
    نياشگاه چون بزرگترين ساختمان آبادي بوده در آغاز نيازي بدان نداشته كه نشاني ويژه داشته باشد و خود بخود نگاه هر گذرنده‌اي را بسوي خود ميكشيده اما پس از گسترش آبادي نخست با افراشتن درگاهها و نهادن ماهرخ و توق بر بلندترين جاي آن و سپس با ساختن ميل و برج و مناره در كنار و نزديك آن باشندگان آبادي و گذريان بيگانه را به نيايشگاه راهنمائي ميكردند. مسجد بر ديگر نيايشگاهها همان برتري را داشته كه اسلام بر ديگر كيشها و چنان خوب بوده و هست كه آذينها را مي‌آرايد و نيازي بستايش ندارد و ما در اينجا تنها ميگوئيم كه چگونه بوده و چگونه شده است(اگر بتوانيم). هنر اسلامي( بويژه معماري آن) بر پنچ پايه مردم واري، خودبسندگي، پرهيز از بيهودگي، بهره‌گيري از پيمون(مدول) و نيارش (اساتيك) و درون گرائي نهاده و بي آنكه خواسته باشيم خود سنائي كنيم هنرمندان مسلمان ايران بيش از ديگران بدانها پاي بند بوده‌اند.
    نخستين مسجدي كه بدست پيامبر بزرگوار ما با همكاري ياران گراميش در مدينه ساخته شد هميشه برگيره و الگوي مسجدهاي بيشمار و گوناگوني بوده است كه بدست هنرمندان تردست ما در سراسر ايران زمين(و هر جا كه فرهنگ اسلامي ايران فرمان ميرانده) بنياد شده است.
    بهمين آفريده و واپسين فرستاده پروردگار (كه بر وي و خاندان پاكش درود باد) چون مدينه را با فروغ ايزدي خود روشن ساخت ياران خويش را فرمود تا براي بنياد مسجدي در خور كه پذيراي گروندگان باشد دل نزديكترين كوهپايه را بشكافند و سنگهاي آنرا بشكنند و پستاي ساختمان را فراهم آورند آنگاه با دست گرامي خود پاره‌هاي لاشه سنگ را (خشكه و بي آژند) بر هم مي‌انبود تا ديوار شبستان با افراز اندكي بلندتر از بالاي مرد بلند بالا برافراشته شد(چنانكه نياي نامدارش ابراهيم (ع) در ساختمان خانه خدا كرده بود كه بگفته ميبدي اسمعيل ساخت (مصالح) بر دست پدر مي‌نهاد و وي (ابراهيم) ساخت‌ها برهم مي‌انبود. . . و چون پهناو درازاي شبستان بيش از آن بود كه فرسبهاي چوبين بتوانند آسمانه آنرا يكسره و ديوار بديوار بپوشانند(2) ستون يا ديركي از تنه خرما بني خشكيده در ميان آن بر پاي ساختند و فرسبها و تيرها و تيرچه‌ها را (كه گمان ميرود آنها نيز از خرما بن ياشايد از پده يا غربه (سپيدار و كبودار)، كه نزديكهاي مدينه كم و بيش ميروينده بوده است) بر آن نهادند و روي آنها را بجاي فدره (دوخ و بورياي ويژه پوشش) با شوره ني و پيز و آنگاه با پوست چهار پايان پوشاندند و بدينگونه خانه خدا بسيار آشنا و همانند خانه بندگان خدا ساخته شد و همين آموزشي آسماني و بسيار ارجمند براي هنرمندان مسلمان بود كه تا بتوانند از ساختمايه‌هاي بوم آورد و ايذري( چيزي كه در جاي ساختمان بدست مي‌آيد) بهره‌گيري و بهرچه كه در دسترس دارند بسنده كنند و پيرامون نو آوري‌هاي بيهوده نگردند (و ديدم كه چنين هم كردند)
پروردگار جهان فرموده است والله جعل لكم من بيوتكم سكنا و جعل لكم من جلودالانعام بيوتا تستحفوتها يوم اقامتكم ومن اصوافها و اويارها و اشعارها اثائا و متا عا الي حين
                    (انخل80)
    در كنار شبستان زيستگاه ساده و بي‌پيرايه‌اي براي ياران پاكباز و سالوكان تهيدست كه يكدم بر دوري پيامبر خدا شكيبا نبودند ساخته شد و پيشگاه سر گشاده شبستان نيز هموار و با باروئي كوتاه از كوچه و گذري كه پيرامون مسجد ميگشت جدا گرديد.
    همين ساختمان مردم وار و بي پيرايه چند سالي پس از پايان كار (شايد كمتر از نيم سده) در سرزميني بسيار دور از مدينه  بر گيره معماري نو مسلمان شد كه در پهره يا فهرج (يكي از چهار شهر آنروز يزيد) با بهره‌گيري از آنچه در دسترس داشت خدا خانه‌اي براي همشهريان خود بنياد كرد كه خوشبختانه تا كنون از آسيب و ويراني و دستكاري بر كنار مانده است.
    اين مسجد ساده اما با شكوه داراي شبستاني است با پنج كوچه (دهانه) و يك رده پيليا(ستون و جزر ستبر) و چهار ايوانچه يا چفته و دو راهرو و كناري كه ايوانچه‌ها را بشبستان مي‌پيوندد و سر پوشيده‌هاي آن گرد سرائي كوچك سر گشاده را گرفته و دو گرمخانه(شبستان زمستاني) كشيده كه هر دو براهروها پيوسته و دربندي كه در آيگاه مسجد است و در كنار آن (وجدا از ساختمان مسجد) سراي كوچكي استكه شايد براي پيشنماز يا نگهبان ساخته شده باشد(اين سرا دستكاري شده و چهره نخستين خود را ندارد) پيرامون مسجد كوچه و گذر و ساباط و ميدانچه است و ساختمان ديگري بآن چسبيده است.
    ديوار مسجد مدينه از سنگ لاشه، آسمانه آن تيرپوش و تخت بوده اما در فهرج كه نه سنگي و نه چوبي در دسترس بوده ناگزير ديوارهاي مسجدش از چينه و خشت و خام و پوشش آن سغ(طاق پوش) ميباشد و جز در لبه‌ي رخبام خشت پخته در آن بكار نرفته است. پوشش كوچه‌هاي شبستان طاق اهنگ(3) بيزتند(4) بيزكند(5) و ايوانچه‌ها(چفته‌ها) كنه پوش (نيم گنبد) است و كف شبستان بجاي خشت پخته لوئينه است.
    در معماري ايراني هر گاه چند كوچه طاق پوش در كنار هم جاي ميگيرد دهانه كوچه مياني يا ميان وار بيش از كوچه‌هاي ديگر است و از دهانه بر وارها يا كوچه‌هاي ديگر كم كم كاسته ميشود و كوچه كناري كه طاق آن روي ديوار پرت (ديواري كه پشت آن آزاد است) مي‌نشيند كمترين دهانه را دارد تا از رانش طاق كم كم كاسته شود و ديوار پرت را نيا‌ندازد نا گزير نماي ميانوار كه بر روي سراي سر گشاده باز ميشود پردهانه‌تر و بلندتر ميشود و ازمردم واري آن ميكاهد. معمار هنرمند مسجد فهرج براي پيشگيري از اين كاستي در كنار دو جرز ميانوار پليك‌هاي(6) نغزي افزوده تا در دهانه‌ها يكسان نمايد(اين نغز كاري يكصد سال پس از آن در تاريخانه دامغان رها شده). كار بهره گيري از ساختمايه‌هاي بوم آورد در اين مسجد بدانجا كشيده است كه بجاي كاه در كاهگل(كه شايد در فهرج كمياب بوده) ژاژ(خاشتر- آدور) آسيا شده بكار برده‌اند و همين كار اندودها را از آسيب موريانه بركنار داشته است.
    اينكه نخست از مسجد جامع فهرج ياد كرديم ازاينروست كه از آغاز براي مسجد ساخته شده و دستكاري و كست افزود چشمگيري در آن نشده كه چهره نخستين را دگرگون كند و گرنه در شهرها‌ي ديگر ايران كه مردمش پيش از فهرجيان بدين خدا گرويده‌اند ناگزير از ساختمانهاي پابرجا (يا نيمه ويراني كه باز سازي شده) براي نماز و نيايش پروردگار يكتا بهره گرفته‌اند.
    مسجد يزد خواست، جامع بروجرد، مسجد سركوچه محمديه نائين(كه نخستين، آتشكده‌ي پا بر جا و دومي آتشگاهي نيمه ويران و سومي گيري يا ايوان و چهارمي مهرابه بوده نمونه‌هاي خوبي براي اين بهره‌گيري شايسته از ساختمانهاي رها شده، هستند(7)، هر چند مسجد شدن آنها ديرگاهي پس از ساختمان مسجد جامع فهرج انجام گرديده است)، با اينكه از آغاز سده سوم هجري و با گسترش شهرها و روستاها مسجدهاي با شكوه و بزرگي در بيشتر شهرها(با تهرنگ شبستاني بو مسلمي) بنياد گرديد اما هرگز گنبدخانه و ايوان(ياپيشان) و سر پوشيده‌هاي كشيده(طنبي) كه با دگرگوني و كست افزود آتشكده‌ها و گيري‌ها و مهرايه‌ها پديد آمده بود كنار گذاشته نشد و يا پيوستن شبستانهاي چهلستون كم كم هريك از آنها جاي خود رادر مسجدهاي ايراني پيدا كرد و چون يكي از اندامهاي مسجد پا بر جا ماند گنبدخانه و چهار طاقي با زمينه چهارم برهم اندازه و گوشه‌هاي راست تهرنگ شايسته و در خوري براي برگزاري نماز داشت كه تنها ميبايست دهانه روبروي قبله آنرا به‌بندند.
    گنبدخانه‌ها گاهي چون كوشكي تك و آزاد(بي‌مردگرد) براي مسجد ساخته ميشد(مسجد جامع بروجرد- مسجد جامع گلپايگان پيش از گسترش و بسياري ديگر. . .) و گاهي مردگرد پيرامون آنهم(كه ميتوانست بجاي پشت بندرانش گنبد را بخوبي بگيرد) ساخته ميشد سه بخش مردگرد(در يك اشكوب و گاهي در دو نيم اشكوب يا بگونه كمر پوش) ويژه زنان بود و از بخش پشت محراب آن بيشتر براي نگهداري قرآن بهره ميگرفته، يكي از نمونه‌هاي خوب اينگونه گنبد خانه‌ها شبستان كهن مسجد ميدان ساوه است كه بروزگار صفويان محرابي زيبا با گچ تراش رنگين برآن افزوده‌اند(كه خوشبختانه تا كنون مانده و آسيب چنداني نديده اما محراب زيباي ديگري كه در گنبد خانه مسجد جامع همان شهر است گزند بسيار ديده و پاره‌اي از گچ تراش آن را كنده و دزديده‌اند) پيشان يا ايوان كه بر گيره آن گيري يا ايوان تابستاني بوده و در سوي نسار و پشت به آفتاب ساخته ميشده نيز تهرنگ در خوري براي برگزاري نماز داشته چون سه بر آن ديوار بسته و يك برآن باز است و اگر در گاهي در ديوار رو بقبله آن باز بوده بسادگي آنرا مي‌بستند تا جاي محراب را بگيرند(مسجد ني‌ريز مسجد گناباد. مسجد فردوس و دير زماني پس از آنها مسجد عليشاه گيلاني- ارك عليشاه تبريز).
    (در مسجدهاي تازه سازتر مي‌بينيم كه پيشان در پيش گنبدخانه جاي گرفته و ديوار رو بقبله آن به گنبدخانه باز شده و كم كم در يك، دو يا سه بر ديگر مسجد هم ساخته شده و آنرا چهار ايواني كرده است).
    سر پوشيده‌هاي كشيده كه بيشتر يك دهانه بزرگ در ميان و چند ايوانچه يك يا دو اشكوبه يا كمر پوش در دو سو داشته جاي شايسته‌اي براي برگزاري نماز بوده (بخش زنانه مسجد بيشتر در اشكوب و بالاي كمرپوش يا وركد- غرفه- جاي داشته) مسجد ملاعبدالخالق يزيد. مسجد سيد محمد عقداء. شبستانهاي دوسوي گنبد خانه جامع يزيدو شبستان جامع اصفهان (كه محراب نام آور او لجايتو در آن جاي دارد) نمونه‌هاي خوبي از اينگونه شبستانهاست اما بهترين و در خورترين اندامهاي مسجد ايراني شبستان چهلستون است كه مي‌بينيم بخش بزرگي از مسجدها را در بر ميگيرد.
    شبستان چهلستون(ياستاوند) چون دهانه‌هاي كوچكي دارد و طاقها(اگر پوشش آن سغ باشد) در كنار هم جاي گرفته (و رانش همديگر را از ميان مي‌برد) كمتر بيم ويراني و فرو ريختن آنها ميرود و گسترش آنهم(با افزودن رده ستونها) بسيار آسان است.
    مسجدهاي شبستاني (كه نميدانم از كجا بمسجد عربي نامور شده) ميانسرا و پيشگاه سر گشاده بزرگي در ميان دارد و پيرامون آنرا شبستانهاي چهلستون و ستاوند گرفته و در بيشتر آنها(پس از نخستين سده هجري) دهانه مياني روبقبله و دهانه روبرو آن (كه بيشتر  در آيگاه مسجد است) پهنتر و گشاده‌تر از دهانه‌هاي ديگر است. اين تهرنگ آشنا در ايران پيشينه‌اي بسيار كهن دارد و نمونه‌هاي بسيار روشن آنرا در سراهاي باستاني سيستان ميتوان ديد كه اگر ديرينگي بنياد آنها استوار نبود گمان ميرفت كه اين شهر كهن شهر مسجدهاي شبستاني بوده و از ديگر ساختمانهاي درون شهري بهره‌اي نداشته است.
    در آغاز سده سوم هجري كه ابومسلم در خراسان بپاي خاست و به براندازي امويان كمر بست مسجد باشكوه و بسيار بزرگي در پايگاه خود نشابور بنياد كرد كه ميگويند شش هزار تن ميتوانسته اند در زير سرپوشيده هاي آن نماز گزارند و نزديك هشتاد هزار گز زيرساختمان آن بوده است اگر اين گفته را گزاف بدانيم و بپذيريم كه اين مسجد تنها ششصد تن نمازگزار را پذيرا ميشده با نگرشي ژرف بشيوه ساختماني آنروزگار (با پيلپاها و ديوارهاي ستبر و دهانه ‌‌هاي كم پهناي سرپوشيده) باز هم درميابيم ساختمان و بنيادي شگرف بوده كه پيش از آن مانند نداشته است. در آن روزگار نه تنها در نيشابور كه در بيشتر شهرها و شهرك ها و روستاهاي نام‌آور ايران مسجدهائي چون مسجد ابومسلم (شايد هم بدستور وي) با اندازه‌هاي كوچكتر بنياد شد كه نشان آنها را در جامع ساوه، ابرقو، يزد (كه شادروان ماكزيم سيرو پيش از ويراني آنرا بازنگاري كرده) نائين، ميبد ميبينيم و تهرنگ برخي از آنها پس از كاوشهاي باستان شناسي در اصفهان و اردستان و شهرهاي ديگر نيز بدست آمده است.
    از سده سوم تا چهارم و آغاز سده پنجم هجري بيشتر مسجدهاي ايران بهمين شيوه بنياد ميشده اما هرروز برزيبائي و نغزي آن مي‌افزوده‌اند تا بروزگار آل‌كاكويه كه نغز‌كاري بوالاترين پايه خود ميرسد (شبستانهاي جامع اصفهان بروزگار آل‌بويه و آل‌كاكويه) و سخني گزاف نيست اگر بگوئيم هرگز ديگر هنر ما بدان پايگاه والا دست نيافته است. در همان روزگار دربرخي شهرها و روستاها مسجدهاي كوشكي (با گنبدخانه تك) نيز بنياد ميشده كه نام‌آورترين آنها جامع بروجرد است.
    ميگويند بروزگار بودلف عجلي وزير او حمويه بن علي آتشكده بروجرد را بار زپيرائي و مسجد كرده است اما با نگاهي بنماي ديوارهاي گنبدخانه آن (كه در پائين با آجرهاي تازه نماسازي شده و آجرهاي يك ارشي كهنه در بالا و روي آنها بكار رفته) ميتوان گفت كه بيگمان ساختمان آتشكده ويران يا نيمه‌ ويران بوده و حمويه با بهره‌گيري از مصالح آماده كه پيرامون آن ريخته بوده برروي شالوده استوار سنگچين آن مسجد را از نو بنياد كرده است.
    از سده پنجم هجري كم‌كم گنبدخانه دركنار مسجد شبستاني (و بيشتر در پشت ايوان يا پيشيان) بنياد ميشود كه گاه گسيخته و گاه پيوسته بوده است.
    خواجه نظام‌الملك چند چشمه از ستاوندهاي شبستان جامع اصفهان (و شايد هم صفه صاحب) را برميدارد و بجاي آن گنبدخانه‌اي ميسازد و در همان روزگار تاج‌الملك فيروزان شيرازي (كه با او هم‌چشمي و ستيز داشته) روبروي درگاه مسجد گنبدخانه ديگري بنياد ميكند كه هيچكدام از اين دو هنوز اندام پيوسته مسجد بشمار نمي‌رفته است اما پيشان با ايوان پيش از آن جاي ويژه خود را در مسجد گرفته بوده چنانكه مي‌دانيم در همين مسجد صاحب بن عباد (در سده چهارم) ميانوار شبستان بزرگ را بازسازي يا بازپيراني كرده و چهره‌پيشان بدان داده است كه تا امروز هم( بااينكه ديگر چيزي از آن برجاي نمانده) بصفه صاحب نامور است.(8)
    دوستان گرامي و ارجمند نگارنده (آقايان مهندس شيرازي و مهندس دانشدوست) كه هر دو از پژوهشگران ژرف‌نگر ما بشمار مي آيند، در جامع اردستان و جامع فردوس پيلپاهاي چهارپري يافته اند كه طاق سنگين پيشان بر آنها مي‌نشسته و نشان ميدهد كه پيش از سده پنجم دست‌كم پيشان بزرگ جاي خود را در مسجدهاي ايران باز كرده. اگرچه هنوز نشاني از سه ايوان ديگر (مانند مسجد چهار ايواني) در مسجدهاي كهن نيافته‌ايم گمان كرده‌اند كه مسجد جامع زواره كهن ترين مسجدي است كه از آغاز بگونه چهار ايواني بنياد شده اما با بازديد سردابه‌اي كهن كه زير راسته در آيگاه آن است (و بسيار به سردابه مسجد سركوچه محمديه نائين مي ماند) دشوار ميتوانيم آن را بپذيريم.
    نشان مسجد دو ايواني را بي هيچ گفتگو از سده هفتم در دست داريم. خوشبختانه دو ايوان مسجد زوزن هنوز بر پاي است و پس از آن مسجد فريومد را مي‌بينيم كه دو ايواني ساخته شده و شگفتا كه اين اينگونه مسجد تنها در استان خراسان ديده ميشود و اگر در استانهاي ديگر هم باشد در آغاز چنين نبود و در پي دستكاريها و كست افزوده‌هاي تازه چنين چهره‌اي بخودگرفته است. چنانكه بيشتر مسجدهاي چهار ايواني امروز هم مانند جامع اصفهان و مسجد نو شيراز از آغاز شبستاني بوده كه چند دهانه از شبستانهاي چهار بر آنرا برداشته و بجاي آن ايوان ساختند. بهمين گونه در مسجد جامع ساوه دو ايوان پديد آمده (كه روبروي هم نيست) و روبروي پيشان مسجد علويان نائين ايواني كمر‌پوش (دواشكوبه) ساخته‌اند كه گمان ميرود بنياد آن كهن باشد و در سده هشتم (همزمان با كمر‌پوش‌هاي شبستان) دو اشكوبه شده است. مسجد جامع سمنان يك ايوان در پيش گنبدخانه دارد پيش از سده هفتم روبروي شبستان كهنتر (ابو حرب بختياري- ممدوح منوچهري) ساخته شده اما مسجد جامع يزيد هم (بخشي را كه مير ركن الدين در سده هشتم بنياد كرده) باز يك ايواني است با اينكه بيشتر مسجدهاي همزمان آن(يا نزديك تر بزمان بنياد آن) چون مسجد جامع ورامين چهار ايواني است.
    مسجد يك ايواني تا يكي دو سده پيش ساخته ميشده چنانكه مسجد جامع رجبعلي در خوانگاه و مسجد جامع تهران نيز چنين است. روبروي پيشان هر دو مسجد بجاي ايوان شبستاني تابستاني در زيرزمين و روي آن مهتابي ساخته‌اند كه شايد يادگاري از مسجدهاي كهن ري باشد كه بدبختانه هيچ نشان و آگاهي از آنهادر دست نداريم.
    از سده نهم هم مسجد يك ايواني(مسجدجامع نو يا مسجد امير حقماق يزد) داريم كه در نگاه نخست چهار ايواني مي‌نمايد اما جز پيشان مسجد (كه ميتوان آنرا ايوان ناميد) سه دهانه بزرگ ديگر در آيگاه مسجد است و نميتوان نام ايوان بر آنها نهاد(9) پس از سده هفتم بيشتر مسجدها(بجز چندنمونه كه از سخن رفت) چهار ايواني است از اين پس ديگر مسجد چهار ايواني چنان بچشم آشنا شده بود كه اگر مسجدي چنين نبود گونه‌اي كاستي براي آن بشمار ميآيد.
    گنبدخانه و مقصوره و پيشان ايوان و ايوانچه و وركد(غرفه) و شبستان چهلستون و ستاوند سر پوشيده و كشيده يك اشكوبه و دو اشكوبه و كمر پوش پيرامون سرائي سر گشاده پيشگاه و مهتابي و گاهي سرداب (يا شبستان زيرزميني) و مناره و گلدسته درگاه پا سردي بگونه‌اي شايسته و نغز بهم پيوسته و بافت مسجد را مي‌پرداخت. كم‌كم ايوان و دهانه در آيگاه مسجد را كه بيشتر آزاد بود با اسپري بسته از بيرون جدا كردند. ميان كنه(10) درگاه و ايوان پيش آن هشت يا كرياسي جاي ميگرفت كه او اسپر روبروي درگاه بزرگ آن بسته يا پا چنگ(پنجره يا رزوني كه پاي آن بسته است و بزمين نميرسد) بود و از گذر آزاد و يكراست بدرون مسجد پيش‌گيري ميكرد و بيشتر اين پا چنگ‌ها پرسين(شبكه) بود كه از خشت پخته يا كاشي بگونه فخر و مدين(پروتهي) آراسته ميشد و گذريان براي درآمدن بدرون مسجد ميبايست از يك (يا بيشتردو) دالان يا راهرو كه در دو سوي ديگر هشت بود و بروار ايوان بشمار ميامد بگذرند اين راهروها باندامهاي وابسته مسجد(چون خانه نگهبان و چراغدار و گاهشناس (موقت) و اذان گو و پاديا و با وضوخانه و حوضخانه و آبريز راه داشت( كه پيش از اين همه در بيرون مسجد و جدااز آن جاي داشتند).
    در ايران زمين از ديرين روزگار در پيش نيايشگاه(و بيرون از آن) جائي براي شست و شو فراهم ميكردند كه نيايشگر و نمازگزار پيش از آنكه  به نيايشگاه در آيد پليديها را از خود بزايد و با شستن اندام و سرو تن و پوشيدن جامه پاكيزه و بستن پنام آماده نيايش شود.
    در ميان دينهاي آسماني و آئين‌هاي يكتا پرستي دين راستين خدا (اسلام) بيش از همه وهمه جا بر پاكيزگي پاي فشرده است و بگروندگان اندرز داده كه هميشه خود را پاكيزه نگهدارند. بزرگان دين و همكيشان درست باور ما از آنگاه كه از خواب كوتاه خود بر ميخاستند تا ديرگاه شب كه دمي چند چشم گرم ميكردند يكدم اين فرمان  بزرگ پروردگار را آسان نمي‌گرفتند و درباره برخي از شب زنده داران ميگويند كه ايشان با همان وضوئي كه در شامگاهان مي‌ساختند دو‌گانه بامداد را ميگزاردند و نيازي ببازشوئي خود نمي‌ديدند. پيداست كه در چنين آئيني بودن پاديا و(يا وضوخانه) و گرمابه در كنار و نزديك خانه خدا در بايست بود.
    در نيايشگاههاي كهن پاديا و را در پيش درگاه اما در ژرفا مي‌ساختند تا نماي درگاه بخوبي آشكار باشد و پيش ديد را بگيرد(شايد هم چون در بيشتر شهرها آب روان رويگذر كمياب بود و ناچار از آب كاريزها و پايابها بهره ميگرفتند سراي پاديا را در زمين مي‌كندند تا همتراز كاركاريز شود- آب آن آفتابي شود-).
    تا چندي پيش اين پادياوها يا گودال باغچه‌ها هنوز ديده ميشد. در پيشخان جامع يزد در پاي درگاه پادياوي بود(اكنون پوشيده و انبار شده است) كه كاريز يكي از روستاهاي نزديك شهر (پيش از اينكه بخشكد) از آن ميگذشته و در آنجا آفتابي ميشده. پس از خشكيدن كاريز، آبگيري نزديك سردر مسجد ساخته بودند كه درگاه بلند و بسيار زيبا را در آبگينه خود باز مينمود(گويا اين گودال باغچه كهنترين ساختمان مسجد بوده چون جعفربن محمد جعفري در تاريخ يزيد مينويسد بين المسجدين- ميان مسجد گرشاسب و مسجد ميرركن‌الدين- گنبدي كهن بود كه در پيش آن درگاه را ساختند. . . اين گنبد اكنون هشت يا كرياس مسجد است و معمار هنر مند با نغز كاري بسيار چنان كجي و نا همروني آنرا با ديگر اندام‌هاي مسجد سازگار كرده كه كنجكاوترين باز ديد كنندگان هم ناسازي آنرا در نمي‌يابد).
    اينگونه گودال باغچه‌ها در يزد، نائين، اردستان، زواره، كاشان. . . و بسيار ديگر از شهرها ديده ميشود. در مسجد ملك كرمان و جامع قزوين در ميان سرا و پيش گنبد پاديا و بوده كه اكنون همه را از خاك انباشته و هامون كرده يا پوشانده‌اند جاي گرفتن پادياو وپاياب در ميانسراي سر گشاده و پيشگاه دروني پيداست كه پس از گسترش مسجد و افزودن اندام‌هاي ديگر بر آن انجام گرفته و گرنه نميشد از آنها چون پاديا و كار گرفت.
    نمازگزار يا كسي كه ميخواسته بدرون مسجد پاي گذارد ميبايست پاك باشد و مردم ديندار تا بدانجا بدين آئين پاي بند بوده‌اند كه هيچ ساختماني را بمسجد نمي‌چسباندند، پيرامون مسجد هميشه گذر و بازار و كوچه سر پوشيده(ساباط) بود تا آلوده‌اي نتواند در كنار آن درنگ كند.
    در بازارچه‌ها ئيكه بباروي مسجد مي‌پيوست دكانها را ببارو نمي‌چسباندند و بجاي رده دكانها طاقنمائي ميساختند كه پاسخگوي دهانه دكانهاي آنسوي بازارچه باشد (جامع ورامين- جامع يزد و . . . ) همچنين اگر مدرسه‌اي در كنار مسجد بنياد ميشد پيوسته ببارو و ديوار مسجدبجاي اطاق( كه در آن خوراك مي‌پختندو مي‌خوردند ميخفتند) راهرو ميساختند(هر چند آنسو- پناه- و آفتابگيرو بهترين جا براي زندگي و نشيمن بود) مانند مدرسه پيوسته بجامع اصفهان).
    يكي از اندامهاي وابسته بمسجد روغنگري و روغنكشي بود كه روغن چراغهاي آنرا فراهم ميكرد و چون بخشي از اين كار گاه‌ها خراس بود ناگزير با ميدانچه يا كوچه‌اي از مسجد جدا ميشد(جامع يزد، جامع اصفهان) همچنين گرمابه و خانه نگهبان و . . .
    يكي از كارهاي محتسب اين بود كه نگذارد اگر كسي جامه چرب و آلوده بتن داشت بر سكوي در گاه مسجد بنشيند و از خفتن و پرسه زدن در مسجد پيش گيري كند. در آبريزگاه را بروي مردم كوي و بازار (جزنمازگزاران در پنج گاه نماز ) به بندد پس از آنكه هشت كرياس و دالان و راهرو بمسجد افزوده و گذر آزاد و يكراست بدرون آن بسته شد اندام هاي وابسته را در آنبر راهرو كه بمسجد نمي پيوست و حوضخانه و وضوخانه را (كه بيشتر دوگانه و دور از هم يكي مردانه و ديگري زنانه بود) در پايان راهرو و آبريزها را (باز هم جدا و در واشدگاهي كه بوضوخانه راه داشت) جاي ميدادند(مسجد امام قزوين و اصفهان و سمنان و ...)
    ميانسرا و پيشگاه دروني مسجد با استخربزرگ و پر آب و گهگاه جوي آب روان و باغچه‌هائي با درختان كشن و سايه‌افكن نمازگزاران و مسجديان را بياد بهشت مي‌انداخت (11) در بيرون مسجد و در پيشگاه آن نيز دربندي بنام پيشخان يا جلوخان جاي داشت كه بيشتر ساختمان‌هاي وابسته بآن مي‌پيوست (جامع يزد-مسجد مظفري كرمان-مسجد امام قزوين-بروجرد و …) گاهي در پيش درگاه مسجد نيز آب‌نما ميساختند (جامع ورامين) در برخي از شهرها و روستاها مسجدهائي هست كه ميانسراي سرگشاده و پيشگاه دروني ندارد اما باز اينگونه مسجدها هم برون گرا نيست و پيرامون آنها را باغ و چمن (12)گرفته و با باروئي با كوچه و گذر از ديگر ساختمانها جدا ميشود (مسجد كبود تبريز، مسجد ملا رستم مراغه و ...) و يا در كنار آن ميدان و واشدگاهي است كه آن را از داشتن ميانسرا بي‌نياز مي‌كند و (مسجد شيخ لطف‌الله) چند مسجد انگشت شمار هم هست (ويژه دركويهاي كوچك) كه جز برف‌انداز سرگشاده‌اي در ميان يا كنار خود ندارد (مسجد ملا‌عبد‌الحاق يزد-مسجد قنبر‌علي‌خان تهران)
در اينگونه مسجدها بام جاي سرگشاده را ميگيرد، اما برف‌انداز چيزي است كه هر مسجدي ناگزير از داشتن آن است و نيز مسجدي كه ويران شده يا بيم ويراني آن ميرود چون نيك بنگريم مي‌بينيم برف‌اندازش گرفته شده يا باغچه‌هايش (كه در درون كار برف انداز را ميكرده) از ميان رفته است.
    اگرچه در اينجا نمي‌خواهيم از شيوه معماري و نيارش (استاتيك) و آمود و آذين مسجد ايراني سخن بگويم (و اگر بخواهيم اين نوشته نه هفتاد كه هفتصد من كاغذ مي‌شود) اما دريغ است كه از مسجد نامي بميان آيد و از مسجدهاي تپرپوش (با آسمانه تخت) ياد نكنيم.
    در شهرهاي سردسير روستاهاي كوهستاني (كه ريك بوم است و خاكش پوشش سغ را دشوار ميسازد) بيشتر مسجدها يا ستونها و ديرك‌هاي چو بين و پوشش تحنت (با فرسب و تير و تيرچه و سرشاخه و قدره و پرواز و پردي و لنبه) بنياد شده كه زيباترين و باندام‌ترين آنها مسجد پرزله (ميان‌ده) ابيانه مسجد طرزجان و نبادك يزد (كه ويران و نوسازي شده) و مسجدهاي ملا‌رستم‌ و معز‌الدين مراغه و مسجد مهرآباد و گزاوش و كبود بناب و همچنين مسجد مياندوآب و مسجد خوانسار ميباشد.
    در مسجد ملا‌رستم با شگفتي مي‌بينيم كه رده ستونها درست در راسته محراب گذاشته شده (درجائيكه ميبايست در پيش محراب ميانور و دهانه و كوچه باشد) اما چون نيك بنگريم در‌ميابيم كه معمار هنرمند اين مسجد خواسته است تا بام را چون خرپشته شيب‌دار كند بدين گونه كه ستون مياني را بلندتر گرفته و اندك‌اندك هر چه بديوار نزديك مي‌شويم از بلندي ستونها كاسته است. سرستونها و پروازبندي‌ها (قابسازي‌ها) و تيرگم‌هاي مسجد ابيانه و طرزجان را تنها بايد بچشم ديد كه چه نغز و بهنجار است، چه نغزي و مردم‌واري مسجدهاي ما همه ديدني است نه شنيدني
(1)    در ابيانه هنوز كوي مياني روستا را كه كهنترين مسجد در آن جاي دارد پرذله (پيرامون دل يا مركز) ميگويند.
(2)    چنانچه گفته‌اند شبستان چهارگوشي با پهناي 5/7 × 5/8 متر يا چيزي نزديك بآن بوده است.
(3)    نيم‌بيضي پر‌خيز.
(4)    نيم‌بيضي كم‌خيز.
(5)    آميخته‌اي از رس پخته و ريك روان و خاكستر…
(6)    نيم ستون.
(7)    جز ايران در سرزمينهاي ديگر هم پس از گشوده شدن آنها بدست سپاهيان اسلام كنشت ها و كوشكها و نيايشگاها چنين شده است (مسجد عمر، مسجد اموي اياصوفيه).
(8)    يكي از پژوهشگران گرامي كمان كرده است صاحب كه پيش نام بزرگان بجاي خداوندگار و خواجه مي‌آمده همان خواجه نظام‌الملك است.
(9)    مسجد جامع ورامين هم كه پيش از آن ساخته شده چنين ايت و تنها نماي چهار ايواني دارد.
(10)    فرو رفتگي در آيگاه و سردر بادرازائي دوبرابر پهنا كه بيشتر با نيم گنبد (كنه‌پوش) پوشش ميشود.
(11)    افسوس كه بيشتر آنها از ميان رفته است.
(12)    گردشگاه با آب‌نما و باغچه و نيگاه و مهتابي و … (نه مرغ كه امروز بآن چمن ميگوئيم)
حضور مسجد در بازار تهران
    مسجد همواره به عنوان يكي از بناهاي اصلي غير تجاري در بازار مطرح بوده و حضور بيش از پنجاه مسجد در بازار تهران نيز مؤيد همين نكته است.
    شبكه مساجد بازار تهران كه معماري مذهبي قاجاري را در يك طيف وسيع به تماشا ميگذارد از تنوع زيادي برخوردار است.
    نحوه استقرار مساجد نشان ميدهد كه راسته‌هاي اصلي با‌وجود تراكم زياد واحدهاي تجاري صاحب مساجد كمتري هستند ولي پخشايش مساجد در تمام بازار،عليرغم بي‌نظمي، به گونه‌اي است كه هر صنفي به راحتي به مسجد معيني دسترسي دارد.
    مساجد بازار، غالباَ به لحاظ تعدّد حجره‌ها و فشردگي بافت خود را نشان نمي‌دهند و همين امر مانع از تشخيص آسان ورودي آنها مي‌شود. اين مساجد بگونه‌اي در محيط كالبدي اطراف خود جايگزين شده‌اند كه بيش از هر چيز تداوم فضايي را براي عابران جلوه‌گر ميكنند.
    مساجد جامع و شاه (امام خميني) هر دو از مهمترين مساجد بازار و شهر تهران هستند. اين مساجد علاوه بر ايفاي وظيفه مذهبي، اجتماعي و سياسي نقش يك فضاي شهري را در ميان شبكه پر ازدحام بازار بر عهده دارند.
    مسجد جامع كه بناي اوليه آن به قبل از دوره صفوي ميرسد، قديمي‌ترين مسجد بازار است و به تدريج، همراه با رشد بازار به فضاهاي آن افزوده شده است. ورودي‌هاي اين مسجدكه بسيار ساده‌انداز دترسي‌هاي مهم به بازارهاي مجاور خود بشمار ميروند.
    مسجد امام از آثار دوره قاجاري است و شاخص‌ترين بناي بازار تهران محسوب ميشود. سردرهاي اين مسجد داراي تزئينات مفصل و زيبايي است. خاصيت گذرگاهي ورودي‌هاي اين مسجد، آن را تبديل به يك محل پر تردد نموده است.
    مقايسه كلي ميان اين دو مسجد نشان ميدهد كه نماي مسجد جامع به دليل عدم يكپارچگي ساخت آن از تناسب و همگني برخوردار نيست و نماي مسجد امام در صحن باعظمتش داراي تقارن و تناسب بي‌مانندي است.
    درآمد:   
    مسجد همواره به عنوان يكي از بناهاي اصلي غير تجاري در بازار مطرح بوده و اگر نه در داخل بازار، در نزديكي آن حتماَ بناي مسجدي مردم را به خود مي‌خوانده است. حضور مساجد متعدد در بازار تهران نيز مؤيد همين نكته است.
    اين نوشتار با قلم معمارانه نيست و نگارنده در گذر از بازار تهران، نگرشي عمومي و از سر احساس به حضور مساجد به ويژه جامع و شاه (امام خميني) داشته است.
    نام و موقعيت چهل و پنج مسجد بازار تهران آمده است. يادآوري ميشودكه بر اساس برسي انجام شده تعداد مساجد بازار به ويژه مساجد كوچك و گمنام بيش از اين شمار است ولي به لحاظ كلّيت موضوع،معرفي تمام آنها ضروري به نظر نرسيد.
    سيرگسترش مسجد در بازار تهران:
    هسته اوليه بازار تهران در دوره صفويه شكل گرفته و قديمي‌ترين بخش آن به زمان شاه طهماسب مي رسد. ساختمان اصلي بازار تهران كه در زمان فتحعليشاه قاجار ايجاد شده، مجموعه‌اي از اين و گسترده از بناهاي مهم را در خود جاي داده است.
    محدوده كنوني بازار كه از شمال و جنوب ميان خيابانهاي بوذرجمهري(پانزده خرداد ) و مولوي محصور شده،در واقع همان محدوده قديمي بازار است.
    مجموعه بازار و بناهاي وابستة آن كه همچنان مهم ترين  مركز تجاري كشور به شمار مي‌رود، به مرور زمان ساخته شده است و از قديمي‌ترين آن‌ها مي‌توان از چهار سوي بزرگ و كوچك، تيمچه مهديه و سراي امير نام برد. مقارن با ساخت بناهاي تجاري، مكان هاي ديگري نيز مثل مساجد، مدارس، حمام‌ها، و ساير بناهايي كه بيشتر جنبه مذهبي يا خدماتي داشته‌اند، ساخته شد. همزمان با گسترش تهران و رونق بازار يعني افزوده شدن سراها، تيمچه‌ها، راسته‌ها و كاروانسراها، تعداد مساجد نيز افزايش يافت. در كنار راسته‌هاي اصلي و فرعي به ويژه در ميان بافت متراكم و در حاشيه خيابانهاي همجوار بازار به سرعت بر تعداد مساجد افزوده شد. به طوري كه اكنون بيش از پنجاه مسجد در سطح بازار حضور دارند.
    استقرار و ايجاد اين مساجد كه به تدريج انجام گرفته، گوياي موقعيتي خاص در تحولات اجتماعي مذهبي دوره قاجاريه است.
    تنوع مساجد:
    شبكه مساجد بازار تهران كه معماري مذهبي قاجاري را در يك طيف وسيع به تماشا مي‌گذارد از تنوع زيادي برخور دار است.
    مساجد بازار به جز جامع و شاه (امام) عموماَ داراي ابعاد، حجم و ارتفاعي در اندازه‌هاي متعارف هستند و به گونه‌اي در محيط كالبدي اطراف خود جايگزين شده‌اند كه بيش از هر چيز تداوم فضايي را براي عابران جلوه‌گر مي‌كنند. برخي از آنها چنان با مجموعه بازار يكپارچه و با بدنة آن يكي شده‌اند كه گاهي نمودي نداشته و در فضاي بازار گم شده‌اند و در اين ميان مساجد ديگري وجود دارند كه شاخص نماد شهري هستند. مساجد بازار تهران بر اساس آنچه كه مشاهده شده از نظر تنوع و عملكرد در گروه‌هاي زير قرار مي‌گيرند:
1-مساجدي كه توسط حاكمان، اشراف جامعه و يا تجار بزرگ ساخته شده‌اند مانند مسجد شاه (امام) و يا مسجد حاج سيد عزيزالله كه داراي تمام عناصر  فضايي مسجد اعم از گنبدخانه، ايوان، شبستان، سردرهاي باشكوه و يا حتي مناره هستند. تزيينات مفصل در برخي از مساجد مانند امام و حاج سيد عزيزالله نه تنها در سردرها بلكه در فضاي داخلي و نماي ساختمان نيز در كمال هنر و زيبايي است.
   2- مساجد متوسطي كه نسبت به مساجد گروه اول تنوع فضايي كمتري دارند و به وسيله علما، بزرگان  محلي و يا با مشاركت عمومي تجار ساخته شده مثل مسجد بهبهاني
3- مسجد مدرسه‌ها مانند شيخ عبدالحسين (آذربايجانيها)، در حال حاضر برخي ازمدرسه‌ها مثل فيلسوف عملكرد خود را از دست داده و تنها شبستان آن‌ها به عنوان مسجد فعال است.
4- مساجد ضميمه مقابر مانند مسجد مقبره امامزاده زيد.
5- مساجد كوچك كه در آنها تنها نماز به جا آورده مي‌شود و توسط افراد خير ساخته شده است، مانند مسجد بين‌الحرمين.
    اگر چه اين تقسيم مرز مشخص و دقيقي ندارد ولي معماري نوع به نوع، بزرگي و كوچكي، آراستگي و سادگي مساجد سبب تنوع آن‌ها شده و همين تفاوت‌ها خود به خود آن‌ها را از هم متمايز مي‌كند.
    تعدّد مساجد:
    همانگونه كه اشاره شد در بازار تهران مساجد زيادي وجود دارد كه به تناوب و عموماَ در دوره قاجاريه و تعداد كمي از آن‌ها در دوره پهلوي ساخته شده است. اين تعداد فراوان نشان دهنده اهميت وجود مسجد در اين شبكه مهم تجاري است و لزوم بودن فضاي  مسجد را در بازار خاطر نشان مي‌كند.
    مساجد  در بازار بر حسب اهميت خود نقش‌هاي محول را ايفا مي‌نمايد. جايي كه محدوديت سرمايه بوده، توده‌هاي مردم به ساخت مساجد ساده‌تر و كوچك‌تر پرداخته‌‌ اند.
    كثرت مساجد حاكي از آن است كه هر صنفي مايل است در نزديكي خود و براي خود مسجدي داشته باشد ودر واقع اصناف مختلف با مساجدي خاص پيوند دارند و مسجد به جز يك مكان مذهبي، محل اجتماع اصناف براي مشورت و انجام امور گوناگون است.
    پراكندگي مساجد:
    پراكندگي مساجد به گونه‌اي است كه كليه اصناف و مراجعان بازار به ‌آن‌ها دسترسي آسان و نزديك دارند. نقشه بازار نشان مي‌دهد كه بيشترين تعداد مساجد در سطح شمالي بازار كه فضاي تجاري متراكم‌تر است پراكنده‌اند. مساجد مهم و بزرگ مثل امام، جامع، حاج سيد عزيزالله و شيخ عبدالحسين در اين قسمت واقع شده‌اند. در سطح جنوبي كه بافت تجاري پراكنده و محله‌هاي مسكوني قسمت بيشتري را اشغال نموده‌اند، مساجد كمتر، كوچكتر و گمنام‌تري جاي گرفته‌اند كه اهميت مساجد سطح شمالي را ندارند.
    نكته ديگر اين كه در تمام سطح بازار ميان تراكم يا پراكندگي فضاهاي تجاري و تعداد مساجد تناسبي وجود ندارد. به عنوان شاهد به تعداد مساجد در برخي از راسته‌هاي اصلي و فرعي اشاره مي‌شود:
    در راسته اصلي بازار كه منشعب از سبزه ميدان است يعني بازار كفاش‌ها، مسجدي وجود ندارد و نزديكترين مسجد به راسته اصلي، شيخ عبدالحسين و نارون است.
    در حاشيه بازار بزرگ و عباس آباد تا انتهاي بازارچه حاج قاسم كه يكي از طولاني‌ترين راسته‌هاست تنها مسجد زيد و مسجد مقبره امامزاده زيد به چشم مي‌خورند.
    در حاشيه بازار آهنگرها سه مسجد قرار دارد كه تعداد آن‌ها نسبت به طول راسته در مقايسه با ساير راسته‌ها بيشتر است.
    در بازار حضرتي كه قديمي‌ترين راسته است و امتداد آن يعني بازارهاي نجارها، چهل تن و مسگرها و چهار سوي بزرگ تا انتهاي چهار سوي كوچك كه در واقع طولاني‌ترين راسته به هم پيوسته از چند بازار است، كمترين تعداد مساجد قرار دارد.
    در حاشيه بازار نوروزخان و ادامة آن يعني بازار مسجد جامع تا انتهاي كوچه هفت تن چهار مسجد و از جمله جامع واقع شده‌اند.
    در طول راسته جنوبي يعني كوچه حاج ابوالفتح تا انتهاي كوچه چراغ برق فقط مسجد توحيد واقع شده است.
    در دو ضلع ذوزنقه بازار يعني در حاشيه خيابان‌هاي پانزده خرداد(بوذرجمهري) و خيام جمعاَ با احتساب مسجد امام، هفت مسجد قرار گرفته است.
    با وجود تراكم مسجد در برخي قسمت‌ها، در مستطيل ميان بازار كفاش‌ها و بازار بزرگ تا آخرين ضلع جنوبي بازار  كه منطقه‌اي مملو از تيمچه و سرا است، تنها سه يا چهار مسجد پراكنده است.
    جالب توجه است كه در فاصله ميان بازار بزرگ و بازار كفاش‌ها تا مقبره امامزاده زيد كه تراكم تجاري زياد است هيچ مسجدي وجود ندارد.
    مساجد كوچك مانند مسجد غيبي‌ها عموماَ در كوچه سرپولك پراكنده‌اند.
    بقيه مساجد در بافت غير متراكم و دور از راسته‌هاي اصلي و فرعي پخش شده‌اند كه لزومي به ذكر آن نيست.
    نگاهي به نحوة استقرار مساجد نشان مي‌دهد كه راسته‌هاي اصلي بازار با وجود تراكم زياد واحدهاي تجاري، صاحب مساجد كمتري هستند ولي پخشايش مساجد در تمام بازار، عليرغم بي‌نظمي به گونه‌اي است كه هر صنف به مسجد معيني دسترسي راحت دارد.
    نمود مسجد در بازار:
    در معماري درونگرا، آنچه كه از بيرون بنا قابل تشخيص است ورودي است و جداره خارجي بنا از بيرون نمودي ندارد و اين امر در غالب مساجد بازار تهران صادق  است.
    در بيشتر قسمت‌هاي بازار ، تعدد حجره‌ها و فشردگي بافت مانع از تشخيص ورودي مساجد مي‌شود و ورودي‌ها به ويژه براي رهگذران مهجور هستند.
    جداره‌هاي خارجي مساجد به دليل آنكه حجره‌ها در دل آن‌ها جاي گرفته، سطح مشخصي ندارند و برخي از ورودي‌ها ميان حجره‌ها گم شده و بعضي با يك عقب نشيني و ايجاد شكستي در مسير و گشايش فضا خود را نسبت به ساير قسمت‌ها جدا و مشخص كرده‌اند.
    بيشتر مساجد معمولاَ براي سهولت دسترسي مستقيم به قسمت‌هاي مختلف بازار بيش از يك ورودي دارند. ورودي دوم برخي از مساجد براي دستيابي آسانتر به قسمت‌هاي مختلف بازار در دوره‌هاي اخير ساخته شده‌اند. شكل خارجي اين مساجد به لحاظ نوع عملكردشان اهميت ويژه‌اي نيافته و فقط ورودي‌ها تزيين شده‌اند(البته برخي از آن‌ها از تزيينات مختصري سود برده‌اند) تا از اين طريق دعوت كننده باشند.
    مساجد كوچك كه بيشتر در حد نمازخانه هستند تنها يك ورودي غالباَ بدون تزيين دارند.
    ورودي برخي از مساجد مثل مسجد امام با آنكه با بدنه بازار يكي شده‌اند، به لحاظ عظمت و تزيينات فراوان، جاذبه و كشش دعوت كننده‌اي دارند. بعضي از ورودي‌ها براي رهگذران نشانه و هويتي ندارند مانند ورودي مسجد زيد در بازار بزرگ كه به جز نام مسجد و كاشيكاري مختصر سردر كوچك آهني آن هيچ جلوه‌اي از يك مسجد را ندارد.
    مساجد عمده بازار:
    در اكثر بازارهاي  ايران مساجد جامع حضور دارند.  اين مساجد با تاريخ شهر پيوند داشته و برخي از آن‌ها سابقه ديرينه‌اي دارند و جزو بناهاي با ارزش آن شهر محسوب مي‌شوند. مسجد جامع چون ركن اصلي قدرت مذهبي شهر به شمار مي‌رفته نمي‌توانسته با فاصله زياد از بازار قرار بگيرد.
    در شهرهاي اسلامي بازار و مسجد جامع همواره به عنوان يك اصل مهم تجاري مذهبي علمي سياسي مكمل هم بوده‌اند. مسجد در دل بازار و بازار در قلب محله مسكوني شكل مي‌گرفته و هر سه باهم پيوند داشته‌اند. مسجد جامع بيشترين رابطه را با بافت مسكوني از يك سو و با بافت تجاري خدماتي از سوي ديگر دارد.
    مساجد جامع و شاه(امام) هر دو از مهم‌ترين مساجد بازار و شهر تهران هستند. با آن‌‌كه در گذر ايام مساجد بسياري در بازار بنا شده، باز از اهميت اين دو مسجد كاسته نشده است و هم اكنون نيز از فعال‌ترين شلوغ‌ترين مساجد بازار شمرده مي‌شوند.
    اين مساجد علاوه بر ايفاي وظيفه مذهبي، اجتماعي و سياسي نقش يك فضاي شهري را در ميان شبكه پر ازدحام بازار بر عهده دارند، بااين تفاوت كه مسجد امام به عنوان يك فضاي شهري تاثير بيشتري در ميان بازار دارد. به همين جهت در بافت پيچ در پيچ بازار نظري گذرا به حضور اين دو مسجد مي‌شود.
    مسجد جامع:
    از اولين مساجد بازار تهران، مسجد جامع است كه بر حسب خاصيت خود هم عملكرد مذهبي داشته و خطبه در آن‌جا خوانده مي‌شده و هم به عنوان يك پايگاه سياسي اجتماعي محسوب مي‌شده است.
    مسجد جامع تهران كه قطب مردم و شهر است چند در بازار مسجد جامع كنوني كه در گذشت از چند حجره معدود تشكيل مي‌شده، بنا گرديده است.
    از تاريخ بناي اوليه آن اطلاع دقيقي در دست نيست و به نظر مي‌رسد كه شبستان قديمي آن مربوط به دوره تيموري و شبستان بزرگ آن متعلق به دورة صفوي باشد.
    اين مسجد كه در حال حاضر به عنوان يك پايگاه مذهبي فرهنگي در خدمت مردم است در آغاز از يك شبستان تشكيل مي‌شده و به مرور قسمت‌هاي ديگر هم به آن اضافه شده يعني مسجد يكباره شكل نگرفته و مرحله به مرحله ساخته شده است.
    همراه با رشد بازار، مسجد جامع نيز با همان عملكردهاي خود به عنوان يك فضاي مهم شهري مطرح مي‌گردد و همزمان با گسترش بازار به فضاهاي آن اضافه مي‌شود.
    مسجد جامع به لحاظ اهميت سياسي خود نسبت به مساجد ديگر به جز مسجد امام، از ابعاد و حجم بزرگتري بر خوردار است. نزديكترين مساجد به آن ميرزا موسي و بين‌الحرمين است.
    مسجد جامع داراي سه ورودي است. ورودي اصلي از بازار مسجد جامع بي‌پيرايه و مدخل آن بسيار كوچك است و از تزيينات مختصري بهره مي‌برد و به علت تو رفتگي نسبت به بدنه نمايان نيست و به ويژه سردر و در آهني آن جلوه و جذابيت ورودي يك بناي مذهبي- آن هم به اهميت اين مسجد- را ندارد و تنها كتيبه كاشيكاري ساده‌اي بر فراز سردر است.
    اين ورودي دو سه پله از سطح بازار پايين‌تر است و حجره كوچكي در پاگرد ورودي آن جاي گرفته و حياطي نه چندان بزرگ، بي‌هيچ پرده پوشي آغوش گسترده است.
    شهرت مسجد و خاصيت عبوري صحن آن، عاملي براي دعوت مردم به دورن است. علاوه بر آن اين مسجد پل ارتباطي محكمي ميان بازارهاي اطراف است و صحن آن گذرگاهي بدون توقف براي عابراني است كه فقط قصد عبور از آن را دارند.
    ورودي‌هاي ديگر از سمت شمال شرقي و جنوب شرقي ساده و فاقد آراستگي هستند و بازارياني كه در اطراف اين ورودي‌ها حجره دارند، از اين دسترسي‌ها استفاده مي‌نمايند.
    ورودي جنوب شرقي به صورت يك راهرو عريض سرپوشيده با سراي صندوق ساز‌ها مرتبط  است. ورودي شمال شرقي با سادگي تمام از طريق يك راهرو باريك به كوچه مسجد جامع منتهي مي‌شود.
    اين ورودي‌ها از داخل صحن نمايان نيستند و از بيرون هم نمود زيادي ندارند و فاقد هرگونه جاذبه و كشش هستند و بيشتر براي دسترسي به بازارهاي اطراف به ويژه بازار بين‌الحرمين و بازار آهنگرها مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
    صحن مسجد كه به علت ساخت فضاهاي مكمل  و جديد، در گذر ايام محدود و كوچك شده، ويژگي خاصي ندارد و عمدتاَ يك گذرگاه

نظري براي اين محصول ثبت نشده است.


نوشتن نظر خودتان

براي نوشتن نظر وارد شويد.

محصولات
نظر سنجي
نظرتون در مورد ویکی پروژه چیه؟
  •   مراحل ثبت نام خیلی زیاده!
  •   مطلب درخواستیم رو نداشت!
  •   ایمیل نداشتم که ثبت نام کنم!
  •   مطلبی که میخواستم گرون بود!
نظرنتيجه