خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی

خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی
خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی
60,000 ریال 
تخفیف 15 تا 30 درصدی برای همکاران، کافی نت ها و مشتریان ویژه _____________________________  
وضعيت موجودي: موجود است
تعداد:  
افزودن به ليست مقايسه | افزودن به محصولات مورد علاقه

تعداد صفحات : 80 صفحه _ فرمت WORD _ دانلود مطالب بلافاصله پس از پرداخت آنلاین

حافظ
در اين دفتر اهتمام بر آن است كه حافظ را از زبان حافظ بشناسيم و واژه‌هاي مكتب وي را همچنانكه آمد از راه تطبيق اين لغات در فضاي خود ديوان بررسي و معنا نمائيم و كلامي از قول و برداشت خويش بر آن نيفرائيم چرا كه در تمامي غزليات خواجه كلامي نم‌يابي كه لااقل چندين بار از جانب وي بروشني و وضوح ترجمه و تشريح نگشته باشد بدين ترتيب حافظ خود مفسر حافظ است و دوستدارمحقق وي براستي بي‌نياز از اظهارنظهرهاي شخصي و تأويل و توجيهات هفتصدساله مي‌باشد!
خواندن سطور زيرين در بيان شاخص هنر شما را در كيفيت كشف معناي مختلف اين لغت در ديوان خواجه قرار مي‌دهد و مي‌نماياند كه سبك مواجهة ما با شاخض‌هاي لسان‌الغيب چگونه است و چسان در ميدان تطبيق به صيد معناي ديوان شمس‌الدين محمد مي‌پردازيم و بدينسان حافظ را از زبان حافظ به تفسير مي‌نشيني.
عاشق و رند نظر بازم و ميگويم فاش
تا بداني كه بچند هنر آراسته‌ام
در بيت فوق با سه واژة عاشق – رند – ونظرباز روبرو هستيم كه هر سه واژه مترادف با لغت هنر آمده‌است حال چنانچه در جستجوي لغت هنر و كاربرد معاني آن در سراسر ابيات ديوان برآئيم و تمام ابياتي را كه داراي اين لغت ميباشد با يكديگر تطبيق كنيم از زبان خود لسان‌الغيب درخواهيم يافت كه حضرتش اين لغت را مترادف و مطابق با چه كلماتي آورده و نهايتاً اين واژه شاخص كدام مفهوم عارفانه و دستآورد سالكانة اوست!
اشعاري را كه ذيلاً مي‌خوانيم همگي در داشتن لغت هنر مشترك‌اند:
1-    عشق مي‌ورزم و اميد كه اين فن شريف
                               چون هنرهاي دگر موجب حرمان نشود
2-    روي خوست  كمال هنر و دامن پاك
                               لاجرم هست پاكان دو عالم با اوست
3-    روندگان طريقت به نيم جو نخرند
                              قباي اطلس آن كس كه از هنر عاري است
4-    حافظ تو ختم كن كه هنر خود عيان شود
                              با مدعي نزاع و محاكا چه حاجت است
5-    حافظ ببر تو گوي فصاحت كه مدعي
                            هيچ‌اش هنر نبود و خبر نيز هم نداشت
6-    شرممان باد زپشمينة آلودة خويش
                           كه بدين فضل و هنر نام كرامات بريم
7-    بكوش خواجه و از عشق بي‌نصيب مباش
                           كه بنده را نخرد كس به عيب بي‌هنري

8-    تكيه بر تقوا و دانش در طريقت كافريست
                               رهرو گر صدها هنر دارد توكل بايدش
اينك با استخراج و اژه‌هايئ كه در ادبيات فوق از جانب خواجه همسان و هم معناي لغت هنر آمده براستي بي‌نياز از هر تأويل و توجيهي نسبت به اين واژه شعر وي گشته و حقاً به تفسير صحيح و معتبر حافظ از زبان حافظ دست يازيده‌ايم. تلقي حافظ را در پانصد غزل ديوانش از لغت هنر با هم بخوانيم.
« هنري » را كه شمس‌الدين محمد خواجه حافظ شيراز به استناد اشعار بالا بدان معقتد است:
1-    فن شريف است.
2-    پاكدامني و پاك همتي است.
3-    مانع از بي ادبي است.
4-    معيار ارزش هر ارزش ديگر براي روندگان طريقت است كه خواجه خود از زمرة آنهاست.
5-    چيزي نيست كه مدعيان بتوانند باعث اختفاء و استتار آن شوند( آشكارا و خود بروز است).
6-    فصاحت و بلاغت است و ضد بي‌خبري است.
7-    فضل و علم و دانش است كه با دانش آن، دم‌زدن از كشف كرامات شرم‌آور مي‌باشد.
8-    منافي ومغير عشق نيست و در اكتساب و تحصيلش مي‌بايد كوشش نمود.
9-    از تقوا و دانش و صدها فضيلت ديگر برتر  و مساوي با ملكة توكل است.
مروري بر مفاهيم و مضاميني كه بيانگر منظور خواجه از كاربرد كلمه هنر است نه تنها همگون بودن اين لغت را با مفهوم خاص امروزي‌اش كاملاً نفي مي‌كند بلكه حافظ خوان بي‌غرض و منصف را بر اين باور راستين رهنمون مي‌گردد كه: كلمه هنر( شاخص) است براي بيان دستآوردهاي سالكانه وي … كه بگفتار شريفش.
رهرو گر صدها هنر دارد توكل بايدش
 … با تكيه بر الطاف خدائي چنانچه موفق شويم روش اين دفتر در اثبات شاخص زباني لسان‌الغيب و ترسيم نمودار از شاخص‌هاي ديوانش روش فوق خواهد بود.
حافظ از منتقدانست گرامي دارش
                             زانكه بخشايش بس روح مكرم با اوست
1-    عمريست كه من در طلب هر روزگار
                              دست شفاعت هر زمان در نيكنامي ميزنم
2-عمريست تا براه غمت رو نهاده‌ام
                               روي و رياي خلق بيك سو نهاده‌ام
3- عمريست تا زلف تو بوئي شنيده‌ايم
                           زان بوي در مشام دل من هنوز بوست
4- دل گفت وصالش بدعا باز توان يافت
                             عمريست كه عمرم همه در كار دعا رفت
5- عمري گذشت و ما باميد اشارتي
                              چشمي بر آن دو گوشه ابرو نهاده‌ايم
6- عمريست تا دلت ز اسيران زلف ماست
                             عامل ز حفظ جانب ياران خود مشو
7- اگر بسالي حافظ دري زند گشايد
                            كه سالهاست كه مشتاق روي چون مه ماست
8- سالها پيروي مذهب رندان كرد
                           تا بفتواي خرد حرص بزندان كردم
9- سالها دفتر ما در گرو صهبا بود
                             رونق ميكده از درس و دعاي ما بود
10- سالها دل طلب جام و جم از ما مي‌كرد
                             آنچه خود داشت زبيگانه تمنا مي‌كرد
11- تا مگر جرعه فشاند لب جانان بر من
                           سالها شد كه منم بر در ميخانه مقيم
همانگونه كه عنوان نمودار اشارت دارد محتواي آن بيان خصوصياتي دربارة كيفيت و كنه اعتقادات اخلاقي و عملي شمس‌الدين محمد‌خواجه حافظ شيراز… شاعري كه نمودار سالهاي عمر خويش را با خطوط برجسته و بررنگ ابيات بالا براي ما ترسيم مي‌كند و غايت از زيست و هدف ازگذران عمرش را اينگونه سهل و صريح در ديدرس خواننده اشعارش قرار مي‌دهد. خواجه را اشعادر عديده‌اي است كه مصرعي از آن را با تركيب دو كلمه( سالها) و ( عمريست) آغاز كرده و با نشاندن اين تركيب در شعرش، ابتدا و انتهاي خط عمر خويش را مشخص فرموده كه طي زندگاني‌اش به چسان طرزتفكر و براساس نحوه خاص تفكرش به چگونه اشتغال داشته است. مطالعه مجدد ابياتي كه فوقاً آمده با توجه به تركيب كلمات( عمريست) و ( سالهاست) كاملاً مبرهن ميدارد كه عمر شمس‌الدين محمد يعني روزها و شبهاي وي درچه مسيري بسر آمده و در كدام راه سپري گشته است.
مگر عملها و عكس‌العملهاي هر فرد برروي خط عمرش صورت نمي‌پذيرد در اين صورت آيا نزديكترين راه براي شناخت افراد، مطالعه خط عمر ايشان نمي‌باشد؟ ويژه آنكه در ترسيم اين خط كمتر شاعري چونان خواجه حافظ مقيد و موفق بوده‌است.
با اين شاهد چرا ما حافظ را از زبان فصيح و بليغ خويشش سراغ نگيريم و او را در توصيفات و و تخيلات شخصي جستجو كنيم كه بهرحال هر فرد بر كيفيت وجود خويش واثق تر و واقف‌تر از ديگران مي‌باشد در اين نمودار سعي بر اين است كه حافظ را از زبان حافظ بشناسيم و صرفنظر از اظهار نظرهاي گوناگون ببينيم حافظ خود، خويش را چگونه وصف و معرفي مي‌كند و مارا رودر روي چگونه فردي قرار مي‌دهد معرفي خواجه از زبان خودش و تشخيص تيپ او در ميان معارفه طبعاً دست مارا در تحقيق انديشه‌هاي وي بازتر و بصيرتمان را در چگونگي اخلاقش بيشتر خواهد نمود.
و راستي را شاعري كه با تأكيد بر دو كلمه( عمريست) و ( سالهاست) چه بسيار در شعر خويش هشدار مي‌دهد كه هر روز عمرش را در طلب و شفاعت نيكنامان بشب آورده و در كار دعا باميد وصل و بازيافت وصال حق سپري نموده و در خط عمر، خويش را از روي و رياي خلق بركنار و جدا ساخته چگونه موجودي و چطور مخلوقي مي‌تواند باشد؟
در نمودار نسبتاً كاملي كه ذيلاً ارائه مي‌شود خطوط حقيقي چهره اين شاعر عارف را كه با قلم حضرتش ترسيم شده روشنتر باز خواهيم يافت.
1-    من آن مرغم كه هر شام و سحرگه        
                                              زبام عرش مي‌آيد صفيرم
2-    بيا كه خرقة من گرچه رهن ميكده‌هاست               
                                               زمال وقف نبيني بنام من درمي
3-    ما نه مردان ريائيم و حريفان نفاق
                                 آنكه او عالم سر است بدينحال گواست
4-    فرض ايزد بگزاريم و به كس بد نكنيم
                                 وانچه گويند روا نيست نگوئيم رواست
5-    حافظ نهاد نيك تو كامت برآورد
                               جانها فداي مردم نيكو نهاد باد
6-    گنج در آستين و كيسه تهي
                                جام گيتي نما و خاك رهيم
7-    صوفي صومعة عالم قدسم ليكن
                                حالها دير مغناست حوالتگاهم
8-    هوشيار حضور و مست و غرور
                             بحر توحيد و عرقة گنهيم
9-    سر خدا كه در تتق عيب منزويست
                            مستانه‌اش نقاب زرخسار بركشيم
10- ما نگوئيم بد و ميل بنا حق نكنيم
                            جامه كس سيه و دلق خود ارزق نكنيم
11- حافظ از معتقدانسن گرامي دارش
                          زآنكه بخشايش بس روح مكرم با اوست
12- فاش ميگويم و از گفتة خود دلشادم
                           بنده عشقم و از هر دو  جهان آزادم
13- منم كه ديده بديدار دوست كردم باز
                             چه شكر گويمت اي كار ساز بنده نواز

14- اي گل تو دوش داغ صبوحي كشيده‌اي
                                        ما از شقايقيم كه با آن داغ زاده‌ايم
15- رهرو منزل عشقيم و زسرحد عدم
                                      تا باقليم وجود اينهمه راه آمده‌ايم
16- اشك آلودة ما گرچه روانست ولي
                                     برسالت سوي او پاك نهادي طلبيم
17- طابر گلشن قدسم چه دهم شرح فراق
                                      كه در اين دامگه حادثه چون افتا دم
18- آشنايان ره عشق گرم خون بخورند
                                     ناكسم گر بشكايت سوي بيگانه روم
 19- در خرابات مغان نور خدا مي‌بينم
                                     اين عجب بين كه چه نوري زكجا مي‌بينم
جلوه بر من مفروش اي ملك‌الحاج كه تو
                                    خانه مي‌بيني و من خانه خدا مي‌بينم
دوستان عيب نظربازي حافظ ميكند
                                   كه من او را زمحبان خدا مي‌بينم
20- نشان موي ميانش كه دل در او بستم
                                    زمن مپرس كه خود در ميان نمي‌بينم
21- در حق من به دردكشي ظن بد مبر
                                    كالوده گشت جامه ولي پاكدامنم
از جاه عشق و دولت رندان پاكباز
                                پيوسته صدر مصبطها بود مسكنم
22-    حجاب چهرة جان مي‌شود غبار تنم
                                خوشا دمي كه از اين چهره پرده برفكنم
چنين قفس نه سزاي من خوش الحانيست
                                  روم به روضه رضوان كه مرغ آن چمنم
بيا و هستي حافظ زپيش او بردار
                                 كه با وجود تو كس نشنود زمن كه منم
23-    من كه از آتش دل چون خم مي‌ درجوشم
                                 مهر بر لب زده خون مي‌خورم و خاموشم
قصد جانست طمع در لب جانان كردن
                               تو مرا بين كه درين كار بجان مي‌كوشم

حاش لله كه ني‌ام معتقد طاعت خويش
                                        اينقدر هست كه گه‌گه قدحي مي‌نوشم
24-    من از ديار حبيبم نه از بلاد غريب
                                       مهيمنانه به رفيقان خود رسان بازم
25-    من آنم كه گر جام گيرم بدست
                                              ببينم در آن آئينه هر چه هست
26-    من آن نگين سليمان به هيچ نستانم
                                              گه گاهگاه بر او دست اهرمن باشد
27-    من ارچه حافظ شهرم جوئي نمي‌ارزم
                                             مگر تو از كرم خويش يار من باشي
28-    من اگر نيكم اگر بند چمن‌آرائي هست
                                             كزهمان دست كه مي‌پروردم مي‌رويم
29-    من اگر باده خورم ورنه چه كارم با كس
                                             حافظ راز خود و عارف وقت خويشم
30- محرم راز دل شيداي خود
                                             كس نمي‌بينم زخاص و عام را
31- حافظا مي‌خور و رندي كن و خوش باش ولي
                                              دام تزوير مكن چون دگران قرآن را
32- روي خوبت آيتي از لطف برما كشف كرد
                                             زآن زمان جز لطف و خوبي نيست در تفسير ما
33- ما در پياله عكس رخ يار ديده‌ايم
                                             اي بي‌خبر زلذت شرب مدام ما
هرگز نميرد آنكه دلش زنده شد به عشق
                                              ثبت است در جريده عالم دوام ما
34- من بسر منزل عنقا نه بخود بردم راه
                                               ترك اين مرحله با مرغ سليمان كردم
35- ما محرمان خلوت انسيم غم مخور
                                               با يار آشنا سخن آشنا بگو
36- من اگر كامروا گشتم و خوشدل نه عجب
                                               مستحق بودم و اينها بزكاتم دادند
37- من از بازوي خود دارم بسي شكر
                                           كه زور مردم آزاري ندارم

38- من هماندم كه وضو ساختم از چشمه عشق
                                            چهار تكبير زدم يكسر بر هرچه كه هست
29 – حافظ گمشده را با غمت اي يار عزيز
                                              اتحادي است كه در عهد قديم افتاده‌است
40- من كه ملول گشتمي از نفس فرشتگان
                                             قيل و مقال عالمي مي‌كشم از براي تو
41- حافظ اسرار الهي كس نمي‌داند خموشي
                                               ازكه مي‌پرسي كه دور روزگار را چه شد
42- مرغ سان از قفس خاك هوائي گشتم
                                             بهوائي كه مگر صيد كند شهبازي
مشاهده مي‌شود كه شمس‌الدين محمد خواجه حافظ شيراز بنابر اظهارات صريح خويش شخصي است نيك نهاد كه بناحق ميل نمي‌كند  ناروا و بد انجام نمي‌دهد.
مرد ريا  و اهل نفاق نمي‌باشد وبنامش درمي از مال وقف نمي‌يابي.
صوفي صومعه عالم قدس است- و پرنده نداگر عرش. جام گيتي نما و بحر توحيد است، و هويدا كنند سرخدا همان سري كه در تتق غيب منزوي است.
شخص پاكي است كه ديگران را ناپاك نمي‌خواند و نمي‌داند و بسبب علو اعتقادات وسعة روحي و اكتساب امتيازات عاليه انساني انتظار گراميداشت از جانب ديگران را دارد.
 آزاد از هر دو جهان فقط و فقط ديده بديدار دوست دوخته و جهت اين ديدار از سرحد عدم تا باقليم وجود اينهمه راه آمده‌است.
طائر گلشن‌قدس است كه در دامگه حادثه( عالم خاك) اسير افتاده و در اين اسارتگاه مترصد است. رسولي پاكنهاد بين خود و حضرت حق به وساطت انگيزد.
از محبان خداست كه از فرط عشق و اشتياق به او، در عالم وجود جز او نمي‌بيند و نور حق را بخلاف ملك‌الحاج در كعبه و خرابات بيكسان مي‌نگرد.
رسته از خويشي است كه بدين فضيلت در حلقه خاك‌نشينان صاحب جاه مي‌باشد و اين قره و شكوه نصيبة او از جانب دولت رندان پاكباز و به جهت پاكدامني وي است.
سالكي است كه چهرة لطيف و غير مادي جان، غبار تن اوست و در آرزوي مقدم حق آمادة برباددادن تن خويش است و با آنكه يقين دارد براه جانان گام نهادن قصد جان خويش را نمودن است درين راه بجان مي‌كوشد و با اينهمه هيچ مغرور و معتقد به طاعت و جهد خويش نيست و در حاليكه از آتش درون در جوش است خاموشي را كه صفت پختگان وادي عرفان است همجنان به قيمت خون پالاگشتن دل محترم ميدارد و پاس مي‌نهد.
با آنكه اقرار بر حافظ بودن خويش دارد و قرآن را در چهاده روايت از بر مي‌داند، در مقام تواضع و استغناي طبع، ارزش خويش را خلاصه در اكرام يار مي‌بيند. و در چنين مقام والائي است كه نگين سليمان را كه به شائبه دست اهرمن آلوده است هيچ مي‌انگارد.
مرغ خوش‌الحان روضة رضوان است كه اين عالم بمثابه قفس اوست.
مردي است از ديار حبيب( ديار حق) كه چون ديگر مردان حق در اينجا غريب افتاده و در حسرت برگشت ورجعت به اصل خويش توسل به اسماء  نيكو.ي حق( مهيمن) مي‌ورزد.
عاشقي است كه دوامش را( عشق) برجريدة عالم به ثبت رسانده. عارف زمان خود و حافظ وقت خويش است.
گل و چمني است كه هرآنگونه كه چمن آرا وي را مي‌پرورد مي‌رويد.
از عالم و عامي كسي را محرم راز دل شيدا نمي‌دادند چرا كه مي‌بيند برخلاف وي ديگران قرآن يعني پيام الهي را دام ريا و تزوير قرار داده‌اند.
ازمحرمان خلوت انس است و راه‌يافتگان بسرمنزل عنقا كه بر بال مرغ سليمان طي مراحل نموده و اين كامروائي و خوشدلي را استحقاق خويش مي‌داند.
از بركت تطهير در چشمه عشق- با چهار تكبير هر آنچه را در پيرامون مي‌نگرد پشت سرانداخته و بهمين دليل فارغ از ملامتهاي ملامتگر بيكار با هر سر موي هزاران كارش با( يار) –( با حق) است.
اتحادش با غم( يار) ( غم حق) قديم و ازلي است نه آنكه حادث و امروزي و به پيمانه‌كشي
( تلاشهاي سالكانه) نه بدين دوران كه از روز الست شهره بوده‌است!
مرغي است رها شده از قفس تن به هوائي كه صيد آن شهباز شود.
شمعي است كه سوز و گداز،فطري و جبلي اوست شاكري است كه دليل شكرش عدم زور مردم‌آزاري است.
شقايقي است با داغ زاده‌شده آن كسي است كه ملول حتي از نفس فرشتگان قيل و قال اين عالم را همچنان متحمل از براي لقاي اوست.
و سرانجام رند و قلندري است كه شاهان را افسر مي‌بخشد و دولت خويش را فقر مي‌داند و چنين دولتي را سبب حشمت و تمكين مي‌خواند و با تكيه بر عظمت و جبروت دولتش( چرخ فلك) يعني اساس هستي اين عالم را – يعني سبب‌ساز لحظه‌ها، ساعتها- روزها- شامها- ماهها- سالها و قرنها را پيامبرانه و منبع‌الطبع آواز در مي‌دهد كه: زنوش نخواهد شد و هرگاه بر غير مرادش در گردش آيد برهمش خواهد زد.
و بالاخره عالمي است آگاه از( اسرارالهي) و واقف باين نكته كه ديگران از‌ آن بي‌خبرند- يعني شخصي است كه در علم به سرخدائي خود را تنها مي‌بيند و در مقام مقبوليت در بارگاه حق همگان را صدا در مي‌دهد كه:
مرو بخواب كه حافظ ببارگاه قبول
ز ورد نسيم شب و درس صبحگاه رسيد
حال از لابلاي اسناد اشعار مذكور خصوصياتي را كه شاعر براي خويش قائل است و بدانها در مقام انساني مباهات مي‌كند برشماريم – برشماريم و آنگاه انصاف دهيم كه چنانچه نيمي از چنين ويژگي‌هاي والاي اخلاقي و ايماني را در خود سراغ داشته‌باشيم حاضريم كسي نسبتي مشكوك و ضداخلاقي و برچسبي مذموم و غيرانساني بر ما نهد.
و خواجه با چنين معرفي‌نامه‌اي كه از خويش بدست ما مي‌سپارد. آيا مستدل نمي‌دارد كه مفسريني كه وي را در مقابل آينه تاريك اوهام خويش تفسير مي‌كنند هيچ بوئي از خصائل انساني نبرده و ذره‌اي از فضائل ايماني را ادراك نكرده‌اند. پس با خواجه و هر صاحبدل ديگر همصدا شويم كه:
چو بشنوي سخن اهل دل مگو كه خطاست
سخن‌شناس‌نه‌اي جان من خطا اينجاست
ناگفته نماند كه ارائه نمودار فوق البته مانع از آن نخواهد بود كه خواننده غزليات حافظ را از پرسش درباره ابياتي نظير اشعار زيرين منصرف سازد. ابياتي كه در ديوان شاخص زبان خواجه كم نيست وهمگي ظاهراً منافي اخلاق و مغاير ايمان است و تماماً مخالف آن دسته اشعاري است كه خواجه در آنها خود را به دقايق اخلاقي و لطائف ايماني ستوده است. اشعاري چون:
ما عاشق و رند و مست و عالم سوزيم
با ما منشين وگرنه بدنام شوي
عاشق و رند و نظربازم و ميگويم فاش
تا بداني كه بچندين هنر آراسته‌ام
قبل از اثبات شاخص زباني لسان‌الغيب و حل اين نكته كه در ديوان خواجه- كلمات همان واژه‌هاي معمولي نستند با معاني عمومي – بلكه بيانگر مفاهيم مجردند كه در طي سلوك سالك به كشف آنها نائل مي‌شود. باري قبل از اثبات شاخص زباني لسان‌الغيب بجاست كه معاني برخي از لغاتي را كه ظاهراً با هم از زبان پاكش بخوانيم.
يك: رندي
در دوبيتي كه گذشت واژه رندي بلافاصله پس از كلمة عاشق در شعر نشسته و بچشم ميآيد، اين لغت در اشكال دوازده‌گانه رند- رندي- رندان-رندان جهان- رندان قلندر- رندانه- رندبازاري- رند-خرابات-رند- ره‌نشين- رندشاهد باز- رند مغ- در متجاوز از صدوده بيت ديوان خواجه حافظ ديده مي‌شود. حال ببينيم خواجه خود در شعرش اين واژه را چگونه معني مي‌كند و آنرا مترادف با چه مفاهيمي ميداند:
1-    مرا برندي و عشق آن فضول عيب كند
      كه اعتراض بر اسرار علم غيب كند
در اين بيت خواجه رندي را مترادف با اسرار علم غيب مي‌داند.
2- زاهدي از رندي حافظ نكند فهم چه شد
    ديو بگريزد از آن قوم كه قرآن خوانند
در اين بيت لسان‌الغيب رندي را قرآن‌خواني قلمداد مي‌كند.
2-    زاهد از راه برندي نبرد معذور است
3-    عشق كاري است كه موقوف هدايت باشد
حافظ در اين بيت رندي را با عشق و هدايت مترادف آورده است.

4-    آن نيست كه حافظ را رندي بشد از خاطر
     كاين سابقه پيشين تا روز پسين باشد
خواجه در اين بيت، رندي را از امور ازلي و ابدي مي‌انگارد.
5-    فكر خود و رأي خود در عالم رندي نيست
كفر است در اين مذهب خودبيني و خود رائي
رندي در اين بيت مقابل خودبيني و خودرائي و سرانجام برابر كفر و بمعناي دين آمده‌است.
با توضيحات سليس و رسائي كه شمس‌الدين محمد در خود در معناي واژه رند و رندي در اختيار ما نهاد شايد لزومي در اثبات( شاخص) بودن اين لغات احساس نشود ليكن چون يكي از اركان جزوه بر اثبات( شاخص زباني) خواجة شيراز نهاده شده با اشاره‌اي گذرا بر نحوة ظهور اين( شاخص) در شعر خواجه مطلب را به( شاخص) ديگر ابيات مورد استدلال يعني نظربازي پيوند مي‌زنيم……
راستي سلوك چيست و سالك كيست؟ چه امتيازي است ميان شخص اهل شريعت و فردي زهرو طريقت؟ و شريعتو طريقت كدام است و مگر طريقت بطن شريعت نمي‌باشد و شريعت مجموعة احكامي كه ره‌آورد طريقت انبياست؟ پس چگونه و چطور اين دوگونگي ظاهر شد و هر ظهور را پيرواني مخصوص؟ و حتي گاه مخالف و ضدهم! اهل قال و اهل حال از كجا پديد آمدند و چون دو شمشير رودر روي يكديگر؟ و براستي سيد و سالار عالميان حضرت محمدبن‌عبدالله صلي‌عليه‌و آله‌و سلم از قال به حال رسيد يا از حال به قال آمد؟
تاريخ زندگاني آن نورنشين غار حرا قبل از رسالتش بما چه مي‌گويد تاريخ زندگي او و اولين ثمره رسالتش مولاي متقيان حضرت علي‌ابن‌ابيطالب عليه‌السلام جانشين برگزيده و برحقي كه از نخستين قدم در نوجواني تمامي وجود در اختيار آن غارگزين از حال به قال آمد نهاد! و شايد بزرگاني نظير سلمان، ابوذر،ميثم و كميل كه براي دستيابي به لحظه‌اي حال در لحظه‌به‌لحظة جنگ و صلح – فقر و غنا- مهر و خشم- صلوه و صيام مخلصانه با آن رسول گرامي و خليفة امجدش بسر برده و عقل و قلب خويش را بي‌هيچ چون و چرا بدانان سپرد و با ايشان طريقت را در شريعت و شريعت را در طريقت پيموده‌اند اولين( رندان) عالم اسلام باشند و آموزگار رنداني چون حافظ كه تا بنمايند: رهرو را در هر زمان چگونه رهبري مي‌يايد؟ چگونه رهبري تا از آدم عاصي و سركش، فردي در خور مجالست و مؤانست با رسول‌خدا و خلفاي وي يعني فردي( رند) بيافريند فردي گذشته از عالم ماده و طبيعت با چشماني باز و گشاده‌بر افق‌هاي عالم برزخ و ملكوت.
فردي عبوركرده از عالم وهم و خيال و رسيده به عوالم عقل و قلب.
فردي پاكشيده از تعنيات و اعتبارات و فاصله‌گرفته از هر مقيد و محدود.
فردي كه اينك در مقام،( رندي) در شش در اين دنيا و پنج روزه مهلت اغوا نمي‌شود- فريب نمي‌خورد – اغفال نمي‌گردد- خدعه نمي‌كند- ريا نمي‌بازد- رنگي ندارد- و جنگي نمي‌شناسد.
فردي كه شيطان …… آري ابليس از او مأيوس گشته و در دسترس وسوسة اهرمن نيست!
( باري فردي رند)…… و شاخص رند در شعر شمس‌الدين محمد، گوياي احوال آن سالكي است كه مسند نشين چنين عالمي باشد عالمي كه چون و چرائي درش نيست و(من) و (ما) را در آنجا اثرش نيست. و حافظ شيراز در چنين مقامي است كه خود دم از رندي مي‌زند و الحق كه دمش همچنان گرم!
دو: ( نظربازي)
در فرهنگ عام شايد تركيب و لغت نظربازي مترادف و تداعي‌گر غير اخلاقي‌ترين اعمال باشد چرا كه نفس اين تركيب خودبخود مقدمه‌اي است براي ارتكاب به بسيار افعال غيرمجاز ديگر.
اينك با مروري مجدد به بيت دوم اشعار مورد استدلال و با توجه به اينكه تركيب نظربازي جز مواردي معدود شايد ده مورد بيشتر در ديوان خواجه ديده نمي‌شود. ببينيم حافظ لسان‌الغيب از اين تركيب چه معنا و چگونه مفهومي را منظور نظر داشته و تركيب نظربازي( شاخص) كدام مرتبه از مراحل سلوك و گوياي چه حال از احوالات طريق اوست. سالك در قدمهاي ابتدائي سلوك كه هنوز در عالم كثرت است و از اين عالم رخت‌نكشيده و رحيل ننموده طبق طبع مرتبه سلوكش هر جمال و هر زيبائي را محدود و مقيد مي‌نگرد يعني بيرون از دايرة وحدت جمال حق را به اين و آن نسبت داده و در اين و آن مي‌بيند و چون غايت سلوكش كه ديدن جمالي است واحد، وي را بر زيبائي جوئي و جمال چشي ملزم ميدارد لحظه‌ به لحظه رغبت و كشش‌اش بر معطوف‌گرداندن ديده و نظر‌انداختن بر زيبائيهاي اطراف بيشتر مي‌گردد. بديگر كلام، سالك كه در جستجوي آن جمال مطلق است در عالم كثرت به هرچه در نظرش زيبا مي‌نشيند سيري‌ناپذير چشم مي‌دوزد و نظر مي‌افكند چرا كه سهمي از آن جمال ابدي و ازلي را متجلي در اين مي‌بيند پس با چنين وصفي چگونه ديده بر بندد و نگاه بدوزد؟ كه سالك سخت‌كوش و پرتلاش در پي دستيابي بآن جمال مطلق است. خواندن بيت زير جاي هيچگونه ترديدي نمي‌گذارد كه خواجه درمرتبه نظربازي حتي از تصور و تداعي رخ خوب نيز غرضش ديدن( جان) است و در واقع آرزوي( جان‌بيني) وي را به
( جسم‌نگري) مقيد نموده‌است:
آن زمان كآرزوي ديدن( جانم) باشد
درنظر نقش رخ خوب تو تصويركنم
با چنين كيفيتي اينك به شرح نظربازيهاي اين( رند- نظرباز) نظر افكنيم
* در نظربازي ما بي‌خبران حيرانند
          من چنينم كه نمودم ديگر ايشان دانند
      * دوستان عيب نظربازي حافظ مي‌كنيد
كه من او را زمحبان خدا مي‌بينم
ملاحظه مي‌شود كه محب خدا بودن يعني آن جمال مطلق را دوست داشتن يگانه و يگانه علتي است كه لسان‌الغيب را بگفتة خويش نظرباز نموده و بهمين دليل است كه عيب‌جويان را از كارشان منع مي‌كن و از بي‌خبران حيران در نظربازي خود باكي به دل راه نمي‌دهد. چرا كه …. حيراني لازمة بي‌خبري است.
و قرينة محكم ديگر بر اينكه نظربازي در شعر خواجه شاخص كثرت بيني سالك است، بيت بليغ و گويائي است كه ذيلاً مطالعه مي‌كنيم:
در مقامات طريقت هر كجا كرديم سير
عافيت را با نظربازي فراق افتاده‌بود
عاقبت سالك، يعني سلامت و صحت نفس وي زماني حاصل است كه پس از طي منازل صعب‌العبور از عوالم كثرت در حق مصون عالم وحدت قرار مي‌گيرد. يعني آنگاه سالك از عافيت برخوردار است كه با همت والا و استقامت كوه‌وار از عال كثرت( نظربازي) فارق و جدا افتد… و مي‌بينيم كه لسان‌الغيب چنين پند سالكانه گهربازي را پس‌از( سير در مقامات طريقت) بگوش خوش ما مي‌سپارد. در ادامة صحبت مي‌توان نوشت چون تركيب نظربازي كه شاخص كثرت بيني سالك است جز در موارد انگشت‌شمار از زبان خواجه جاري نگشته بالنتيجه عبور از عالم كثرت يعني طي منازل نظزبازي در زمان كوتاهي از عمر طولاني سلوك شمس‌الدين محمد اتفاق افتاده و خواجه اين وادي سنگلاخ و پيچاپيچ را كه  پر نشيب و فرازترين عوالم سلوك است بي‌توقف و با چابكي و سرعت فوق‌العاده پشت سر نهاده زيرا چنانچه در مشقت و مرارت اين وادي، زمان طولاني‌تري پاي افشرده بود طبعاً بيش از موارد معدود از آن ياد مي‌كرد.
مكتب عرفان زبان ويژه‌اي دارد كه هرگاه سالك در مسير سلوك خويش و پيمودن راه وصول، باوج عرفان رسيد براي بيان معاني و مفاهيمي كه در  پيچاپيچ اين رهروي بر او منكشف گشته جز توسل به آن زبان، راهي ديگر نخواهد داشت به عبارت ديگر سالك در ضمن سلوك خويش به يك سلسله مشاهدات و مكاشفات مخصوص باطني نائل خواهد شد كه چنانچه قرار باشد آن رخدادها و  بقول خواجه( واقعه )ها را براي عموم برزبان جاري سازد ناگزير از بكارگرفتن واژه‌هائي است كه مقبول يا غيرمقبول در هر شكل و ظرفيت بيانگر معاني و مفاهيم دريافتي وي باشد. و اين البته بدان معنا نيست كه سالك في‌المثل از لغت(مي) كه مايه‌اي است مستي بخش بعنوان سمبلي براي بيان(مستي) هاي عرفاني خويش مدد مي‌گيرد. بلكه زماني كه سالك در طي سلوك خود به( جذبه) كه يكي از شاخص‌هاي سلوك است رسيد پس از احراز اين مقام و كلام به مي را كه از اين رهگذر عايدش مي‌گردد در مقال و كلام به مي باده- شراب و …. تعبير مي‌كند و در واقع با دريافت و رسيدن به شاخص‌هاي سلوك بكارگرفتن و با استفاده از واژه‌هاي فرهنگ عامه مي‌پردازد و چنين عمل طبيعي هيچگونه ربطي به زبان سمبوليك نداشته و نخواهد داشت و چون در ميان عارفان فصل اشتراك بزرگ همان مشاهدات و مكاشفات خاص سالكانه است آنان را طبعاً از زباني مشترك نيز برخوردار نموده‌است دليل اين اشتراك زبان در واقع اشتراك دريافت آنان رد طي سلوك مي‌باشد كه منع آن( قلب و دل) ايشان است. هما( قلب و دلي) كه پل ارتباط زمين تا آسمان – ماده تا ملكوت و صحيح‌تر پل ارتباط( انسان) است تا (الله) لهذا( شاخص) هاي عرفاني نيز در چنين گستره‌اي يعني در فاصله‌اي ميان عرش تا فرش متولد گشته – جان مي‌گيرد، و به شرح اسرار وجود و باريك‌ترين رموز خلقت مي‌پردازد چرا كه تنها و تنها صاحب( قلب و دل) يعني عارف است كه پس از لمس و رؤيت و تماس و شهود- زبان به بيان معماي آفرينش ميگشايد. زباني كه عمومي نيست- ليكن عموم را خوش مي‌آيد و مطبوع مي‌افتد زيرا كه زباني راستين است و فطرت نيالوده عامه خلق مشتاق صداقت و راستي است.
اينك از زبان متبرك دو تن از صادقان و راستان اقليم عرفان بشنويم كه پس از كشف( كمال) يعني رسيدن به شاخصي جديد در طي سلوك و دريافت( انسان كامل) چگونه مشتركاً كلمه‌يي را مقرر براي بازگونمودن و گزارش اين مرحله از مراحل سلوك خود مي‌سازند:
1-    حافظ:
زبانت دركش اي حافظ زماني
حديث بي‌زبانان بشنو از ني
2-    مولانا:
بشنو از ني چون حكايت مي‌كند
از جدائي‌ها شكايت مي‌كند
مي‌بينيم كه هر دو عارف بزرگ پس از دريافت و رسيدن به شاخصي از شاخص‌هاي سلوك( كمال) حديث و حكايت نمودن را خاص نسبي انسان كامل مي‌انگارند و بخود نهيب خاموشي مي‌زنند، چرا كه در منحني رهروي خويش به مقام وي يعني( كمال) كه شاخصي از شاخص‌هاي سلوك است مشتركاً واقف گشته‌اند و اين وقوف حاكي از آگاهي مشترك قلب و دل ايشان است كه در كوره سلوك بيك گونه پرداخته و صيقلي گشته‌است و طبيعي است كه سخن آن دو كس از يك قلب و دل و يك جان و روح مايه مي‌گيرد، مشترك نيز باشد و هيچ دوگونگي و اختلاف از آنشنيده نگردد و بوي هيچ تفرقه و عدم اتحاد از آن بمشام نرسد كه در واقع:
جان خوكان و سگان از هم خداست
متحد جانهاي مردان خداست
كه وقتي جانها متحد بود. كلام برخاسته از جانهاي متحد نيز يگانه و مشترك خواهد بود و اين دلالت مبيني است بر اشتراك زبان عارفان اسلامي.
يكي از (شاخص)هائي كه بويژه در شعر والاي خواجه حافظ بسيار و بسيار تكرار شده و شايد از تكرار اين( شاخص) است كه غزل خواجه در ميان اشعار عرفا مست‌تر و مست‌كننده‌تر شته همانا( شاخص) پرماجرا و جنجال‌انگيز مي‌ مي‌باشد كه چنانچه قرار باشد شاخص‌هاي زبان عرفان را انشاالله در آينده يك‌بيك شرح دهيم به جهت كثرت شاخص‌ مي لازم مي‌آيد ابتدا به شرح اين شاخص ديوان‌لسان‌الغيب بپردازيم.
فعلاً انتخاب و ارائه چند بيت از مشهورترين ابيات خواجه كه داراي شاخص نسبي مي‌باشد معناي غيرمجازي اين لغت را درشعر حافظ بر ما ثابت مي‌كند و ما را معتقد مي‌سازد كه مي همچنانكه شرح داده خواهد‌شد همان( جذبه‌هاي سالكانه) است كه سالك را تا رسيدن به ذات عرفان مدد و ياري مي‌دهد و در حكم امواجي است كه در حركت مستمر خود – وي را شستشو نموده تا خالي از هر چرك و جرمي – سبك و سبك‌تر آمادة غلبه و تفوق بر طوفانها و خطرات اقيانوس سلوك گردد.
1-    مستي عشق نيست در سر تو
                                 رو كه تو مست آب / انگوري

2-    خرم دل آنكه همچو حافظ
                                         جامي ز مي الست گيرد
3-    خم‌ها همه در جوش و خروشند زمستي
                                         وان مي كه در آنجاست حقيقت نه مجاز است
4-    به هيچ دور نخواهيد يافت هشيارش
                                        چنين كه حافظ ما مست باده ازل است

سالهاي مي‌خواري
براي اثبات اين سالها يعني سالهاي جذبه‌هاي سالكانة خواجه( سالهاي مي‌خواري) شايد لازم باشد تعريفي ولو مجمل ومختصر از سلوك و عرفان داشته باشيم. در سخني كوتاه عرفان را مي‌توان يك عبور قلبي از دركات جهل( خودبيني) تا درجات علم( خدابيني) دانست و عبور از اين فاصله‌ يعني عبور از(من) تا (او) را مي‌توان سلوك خواند.
به ديگر تعبير سلوك عبارت است از يك سلسله مراقبه‌ها و محاسبه‌هاي دقيق نفساي كه منجر به عرفان سالك مي‌گردد و طبعاً اين محاسبه‌ها و مراقبه‌ها توأم با رخدادهائي است كه جذبه‌هاي سالكانه مي‌نوشي يكي از آنهاست و به تناسب سال‌هاي سلوك هر سالك اين جذبه‌ها افزون و كم خواهد بود زيرا پس از رسيدن به مقام عرفان – يعني براي عارف، ديگر جذبه‌هاي مي مفهومي نخواهد داشت. با اين تعريف مملو بودن اشعار لسان‌الغيب از شاخص مي درست در ارتباط با سلوك طولاني و( چهل‌سالة) اين رهرو پر توش و توان مي‌باشد.
                                   *( چل سال رنج و غصه كشيديم و عاقبت
                                       تدبير ما بدست( شراب دوساله بود)
                                   * ( مي دوساله) و محبوب ( چهارده‌ساله)
                                       همين بس مرا صحبت صغير و كبير
ابيات فوق مبين آن است كه خواجه پس از چهل سال طي طريق اتمام اكمال سلوك خويش را كه رسيدن به ذات عرفان و در نتيجه سكون و اطمينان قلب و دل است در گرو( مي و شراب دوساله) مي‌داند و صريحاً اقرار باين( جذبه دوساله) ممتد دارد كه سرانجام پس از تحمل چهل و يا چهار – ده‌سال رنج و محنت سلوك كارساز او شده و حضرتش را به ذات عرفان رسانده است.

نظري براي اين محصول ثبت نشده است.


نوشتن نظر خودتان

براي نوشتن نظر وارد شويد.

محصولات
نظر سنجي
نظرتون در مورد ویکی پروژه چیه؟
  •   مراحل ثبت نام خیلی زیاده!
  •   مطلب درخواستیم رو نداشت!
  •   ایمیل نداشتم که ثبت نام کنم!
  •   مطلبی که میخواستم گرون بود!
نظرنتيجه